admin اقیانوس جدید در راه است؟ آفریقا سریعتر از تصور در حال شکافته شدن است! | کشف مهم دانشمندان
شاید نقشه زمین در آیندهای بسیار دور شکل متفاوتی پیدا کند. پژوهش جدید دانشمندان درباره شکافته شدن آفریقا نشان میدهد بخشهایی از پوسته زمین در شرق این قاره به مرحله پیشرفتهای از کشیده و نازک شدن رسیدهاند؛ فرایندی که در صورت ادامه یافتن میتواند میلیونها سال بعد به شکلگیری یک پهنه آبی و در نهایت اقیانوسی جدید منجر شود.
مرکز توجه این پژوهش، منطقه ریفت تورکانا در مرز کنیا و اتیوپی است؛ بخشی از سامانه ریفت شرق آفریقا که در آن صفحات تکتونیکی بهآرامی در حال دور شدن از یکدیگر هستند.
آفریقا چگونه در حال شکافته شدن است؟
سامانه ریفت شرق آفریقا یکی از مهمترین مناطق فعال زمینشناسی جهان است. در این ناحیه، پوسته قارهای تحت کشش قرار گرفته و بهتدریج نازک میشود. این فرایند در مقیاس زمانی انسان بسیار آهسته است، اما در مقیاس زمینشناسی میتواند به تغییرات بسیار بزرگی در شکل قارهها منجر شود.
پژوهشگران با بررسی دادههای لرزهای زیرسطح منطقه تورکانا توانستهاند ساختار پوسته زمین را با جزئیات بیشتری بررسی کنند. نتایج نشان میدهد ضخامت پوسته در امتداد محور این ریفت در بعضی نقاط به حدود ۱۳ کیلومتر رسیده است؛ عددی که در مقایسه با پوسته قارهای معمول اطراف، بسیار کمتر است.
نمای این منطقه نشان میدهد که فعالیتهای زمینساختی در شرق آفریقا تنها یک مفهوم نظری نیست و آثار کشش و شکست پوسته در سطح زمین نیز قابل مشاهده است. با این حال، نباید این تصاویر را به معنای جدا شدن ناگهانی آفریقا دانست؛ این تغییرات در بازههای زمانی بسیار طولانی رخ میدهند.
پوسته زمین در ریفت تورکانا چقدر نازک شده است؟
یکی از مهمترین یافتههای مطالعه جدید، ضخامت بسیار کم پوسته در بخشهایی از ریفت تورکاناست. پژوهشگران بر اساس دادههای لرزهای به این نتیجه رسیدهاند که پوسته در امتداد محور ریفت تا حدود ۱۳ کیلومتر نازک شده است.
این وضعیت با مرحلهای زمینشناسی به نام باریکشدن یا Necking ارتباط دارد. در این مرحله، کشش ادامهدار باعث میشود تغییر شکل در بخش مشخصی از پوسته متمرکز شود و همان قسمت بیش از مناطق اطراف نازک شود.
به زبان ساده، میتوان پوسته زمین را در این منطقه مانند مادهای در نظر گرفت که از دو طرف تحت کشش قرار گرفته است؛ با ادامه کشش، بخش میانی باریکتر و ضعیفتر میشود و تغییر شکل در همان ناحیه متمرکز میماند.
اهمیت این یافته در آن است که ریفت تورکانا نشانههایی از ورود به مرحلهای پیشرفتهتر در روند جدایش قارهای را نشان میدهد. پژوهشگران زمان آغاز فرایند باریکشدن فعال پوسته در این منطقه را حدود چهار میلیون سال پیش برآورد کردهاند.
آیا واقعاً یک اقیانوس جدید در آفریقا تشکیل میشود؟
اگر روند کشش پوسته در شرق آفریقا برای مدت بسیار طولانی ادامه پیدا کند، ممکن است این منطقه در نهایت از یک ریفت قارهای به یک محیط اقیانوسی تبدیل شود. در چنین شرایطی، پوسته قارهای بیشتر شکافته میشود و با بالا آمدن مواد داغ از گوشته، پوسته جدید اقیانوسی شکل میگیرد.
در صورت کامل شدن این فرایند، آب اقیانوس هند میتواند در مقیاس زمینشناسی وارد شکاف ایجادشده شود و یک پهنه دریایی جدید شکل بگیرد. بنابراین عبارت «اقیانوس جدید» از نظر زمینشناسی بیمعنا نیست، اما این اتفاق در آیندهای بسیار دور و طی میلیونها سال رخ خواهد داد.
به همین دلیل، خبر شکافته شدن آفریقا نباید به این معنا برداشت شود که قاره در حال حاضر بهسرعت در حال دو نیم شدن است یا قرار است در چند سال یا چند دهه آینده نقشه جهان تغییر کند.
ریفت شرق آفریقا در کدام مناطق قرار دارد؟
سامانه ریفت شرق آفریقا از مناطق مختلفی در شرق قاره عبور میکند و یکی از مهمترین بخشهای آن در محدوده اتیوپی، کنیا و مناطق اطراف شاخ آفریقا قرار دارد. در شمال این سامانه، منطقه آفار اهمیت ویژهای دارد؛ جایی که صفحههای تکتونیکی آفریقا، سومالی و عربستان در نزدیکی یکدیگر قرار گرفتهاند.
منطقه آفار از مدتها پیش بهعنوان یکی از معدود نقاط روی زمین شناخته میشود که در آن فرایندهای مربوط به بازشدن پوسته و تشکیل پوسته جدید اقیانوسی قابل مطالعه است.
تصاویر و نقشههای زمینشناسی این منطقه نشان میدهند که جدایش صفحات تکتونیکی یک فرایند تدریجی است. آنچه امروز به شکل شکافها، گسلها و درههای ریفت دیده میشود، میتواند بخشی از مراحل اولیه فرایندی باشد که در صورت تداوم، در آینده بسیار دور به ایجاد یک حوضه اقیانوسی منجر شود.
چرا پوسته زمین در شرق آفریقا نازک میشود؟
حرکت صفحات تکتونیکی و جریانهای موجود در اعماق زمین در شکلگیری این منطقه نقش دارند. در شرق آفریقا، نیروهای کششی باعث میشوند بخشهایی از پوسته از یکدیگر فاصله بگیرند. همزمان، فعالیتهای ماگمایی و آتشفشانی نیز در بخشهایی از این سامانه مشاهده میشود.
در برخی قسمتهای ریفت، مواد داغ از اعماق زمین به سمت بالا حرکت میکنند. این فرایند میتواند به تضعیف و تغییر شکل پوسته کمک کند و شرایط را برای ادامه گسترش شکاف فراهم سازد.
آیا این اتفاق برای زندگی انسانها در آینده نزدیک خطرناک است؟
از آنجا که جدایش قارهای یک فرایند بسیار آهسته است، شکلگیری اقیانوس جدید تهدیدی نیست که بتوان آن را در مقیاس زمانی چند سال یا چند دهه تصور کرد. تغییر شکل اصلی قاره در بازههای بسیار طولانی زمینشناسی اتفاق میافتد.
البته خود مناطق ریفت از نظر زمینشناسی فعال هستند و میتوانند با زمینلرزه، فعالیتهای آتشفشانی و تغییر شکل سطح زمین همراه باشند. این پدیدههای محلی موضوعی جدا از تشکیل اقیانوس جدید هستند و باید هرکدام بر اساس شرایط زمینشناسی همان منطقه بررسی شوند.
شکافته شدن آفریقا چه زمانی کامل میشود؟
برای این پرسش نمیتوان یک تاریخ دقیق تعیین کرد. پژوهش جدید نشان میدهد بخشهایی از سامانه ریفت شرق آفریقا وارد مرحلهای مهم در روند جدایش شدهاند، اما تبدیل کامل یک ریفت قارهای به اقیانوس به زمان بسیار زیادی نیاز دارد.
بنابراین اگر این روند در آینده ادامه پیدا کند، نتیجه نهایی آن ممکن است میلیونها سال بعد قابل مشاهده باشد؛ زمانی که جغرافیای زمین با امروز تفاوت زیادی خواهد داشت.
جمعبندی
یافتههای جدید درباره شکافته شدن آفریقا نشان میدهد پوسته زمین در منطقه ریفت تورکانا در شرق آفریقا بهشدت نازک شده و در بخشی از آن ضخامت پوسته به حدود ۱۳ کیلومتر رسیده است. این وضعیت نشاندهنده فعال بودن یک مرحله مهم از جدایش قارهای است.
در صورت ادامه این روند در مقیاس میلیونها سال، ممکن است شکاف شرق آفریقا گسترش پیدا کند، پوسته اقیانوسی شکل بگیرد و در نهایت پهنه آبی جدیدی در این منطقه ایجاد شود. بنابراین ایده شکلگیری یک اقیانوس جدید از نظر زمینشناسی امکانپذیر است، اما این اتفاق بسیار دورتر از مقیاس زمانی زندگی انسان امروزی خواهد بود.
